Қазақстан мен Әзербайжан экономиканы әртараптандыруда қандай жол таңдады

Қазақстан өнеркәсіп, өңдеу, логистика және цифрлық технологияларды дамытуға басымдық берсе, Әзербайжан көлік, «жасыл» энергетика және туризмге мән беріп отыр. Екі елдің экономикалық бағыттары Kazinform агенттігінің Бакудегі меншікті тілшісінің тақырыбына айналды.

Қазақстан экономикасы ЖІӨ көлемі жағынан Әзербайжаннан шамамен үш есе үлкен болғанымен, екі елдің алдында ортақ міндет тұр: мұнай-газ секторының үлесін азайту, жаңа өсім көздерін қалыптастыру және шикізат бағасының құбылмалылығына тәуелділікті төмендету. Экономиканы әртараптандыру қысқа мерзімді міндет емес, ұзақ мерзімді даму стратегиясына айналды.

Қазақстанның 2029 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарында экспортқа бағытталған шикізаттық модельдің өсім әлеуеті төмендеп келе жатқаны атап өтілген. 2022 жылы ЖІӨ-нің 15 пайыздан астамы, экспорттың шамамен 70 пайызы минералдық-шикізаттық кешенге тиесілі болған. Жаңа драйверлер ретінде өңдеу өнеркәсібі, көлік және логистика, агроөнеркәсіптік кешен, цифрлық экономика, инновациялар мен туризм белгіленді.

Әзербайжан да мұнайдан тыс секторды күшейтуге бағытталған саясат жүргізіп келеді. Мемлекеттік статистика комитетінің дерегінше, өткен жылы мұнай-газ секторының жалпы қосылған құны 1,6 пайызға төмендесе, мұнай-газға жатпайтын сектор 2,7 пайызға өскен.

Екі ел әртараптандыруды әртүрлі жолмен жүзеге асыруда. Қазақстан өңдеу өнеркәсібін, шикізатты терең өңдеуді, аса маңызды минералдарды игеруді және экономиканы цифрландыруды басымдыққа қойған. 2029 жылға дейінгі жоспар экономиканы 450 млрд долларға дейін ұлғайтуды, өңдеу өнеркәсібі экспортын 37,9 млрд долларға, транзиттік тасымалды 43 млн тоннаға, IT-қызметтер экспортын 1,8 млрд долларға жеткізуді көздейді. Негізгі капиталға инвестициялардың ЖІӨ-дегі үлесін 23 пайызға дейін арттыру жоспарланған.

Әзербайжан географиялық орналасуын пайдаланып, халықаралық логистиканы, Транскаспий халықаралық көлік бағытын (Орта дәліз) және «Алят» еркін экономикалық аймағын дамытуға басымдық беруде. Индустриялық парктер, мұнай-химия кешені, туризм және жаңартылатын энергетика жобалары мұнайдан тыс секторды күшейтудің негізгі бағыттарына айналған.

Ұлттық қорлар екі елде де қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Қазақстанның Ұлттық қоры өткен жылы 73,8 млрд долларға жетіп, 11,46 пайызға өсті. Инвестициялық кіріс 8,7 млрд долларды құрап, жылдық кірістілік 15,09 пайыз болды — бұл қор тарихындағы ең жоғары көрсеткіш. Бюджетке 5,25 трлн теңге аударылды.

Әзербайжанның SOFAZ қоры 2025 жылдың соңында 73,54 млрд долларға жетіп, 22,5 пайызға өсті. Кірістер 22,1 млрд долларды, шығыстар 8,6 млрд долларды құрады. Инвестициялық кіріс 4,1 млрд долларға жетіп, кірістілік 6,2 пайыз болды. Мемлекеттік бюджетке шамамен 8,5 млрд доллар аударылды.

Сарапшылардың пікірінше, екі ел көмірсутек өндіруші ретіндегі позициясын сақтай отырып, жаңа экономикалық модельге көшіп жатыр. Trend агенттігінің бас редакторының орынбасары Ляман Зейналованың айтуынша, Әзербайжанда мұнайға жатпайтын салалардың үлесі 70 пайыздан асып отыр. Қазақстан да өңдеу өнеркәсібі мен көлік инфрақұрылымын дамытуға басымдық беруде.

«Region Plus» журналының экономика бөлімінің басшысы Нурлана Гулиева екі елдің де ұқсас модель бойынша дамығанын, бірақ енді әртараптандыру стратегиялық қажеттілікке айналғанын атап өтті. Қазақстанның артықшылықтары — ресурстық база, аграрлық әлеует, Қытаймен шекара, ал Әзербайжан географиялық орналасуы мен инфрақұрылымын тиімді пайдалануда.

Екі ел бір-бірінің тәжірибесін пайдалана алады. Қазақстанның өнеркәсіптік кооперация тәжірибесі Әзербайжанға, ал Әзербайжанның көлік дәліздерін дамыту тәсілдері Қазақстанға пайдалы болуы мүмкін. Гулиеваның сөзінше, Қазақстан Әзербайжанның инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру тәжірибесін, ал Әзербайжан Қазақстанның өнеркәсіптік кластерлер қалыптастыру тәсілдерін пайдалана алады.

Әртараптандыру екіжақты ынтымақтастықтың жаңа бағытына айналып отыр. Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамыту, Middle Corridor Multimodal бірлескен кәсіпорны, Каспий түбімен талшықты-оптикалық желі тарту — осының бәрі көлік байланысын күшейтуде. Әзербайжанның ATEF Group компаниясы «Ақтау теңіз порты» аймағында кабельдер мен трансформаторлар зауытын салуда.

Энергетика саласында Қазақстан, Әзербайжан және Өзбекстан «Жасыл дәліз» жобасын дамытып жатыр. Биыл сәуірде Қазақстан тиісті келісімді ратификациялады. Жоба жаңартылатын энергия көздерінен өндірілген электр қуатын Еуропаға жеткізуді, экологиялық таза сутегі мен аммиак өндіруді қамтиды.

Бұл жобалар ынтымақтастықтың шикізат саудасынан кеңірек сипат алғанын көрсетеді. Орта дәліз көлік байланысын күшейтсе, өнеркәсіптік кооперация жаңа өндірістер қалыптастырады, ал «Жасыл дәліз» энергетикалық серіктестіктің жаңа бағытын дамытады. Ұзақ мерзімде бұл бастамалар сауда мен инвестицияны ұлғайтып, Орталық Азия, Оңтүстік Кавказ және Еуропаны байланыстыратын жаңа тізбектердің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін.