Құрманғазы мұрасы: бес сұраққа жауап іздеу

Неміс ғалымы Ян Ассманның «мәдени жады» тұжырымы бойынша, қоғам өткенді сақтап қана қоймай, оны әр кезеңде қайта қарап, жаңаша оқиды. Құрманғазы Сағырбайұлы – осындай тұлға. Оның есімі қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналғанымен, өмірбаяны мен мұрасына қатысты мәселелер әлі күнге дейін бірізді емес. Бұл мақалада күйшіге бүгінгі күннің биігінен бес сұрақ қойып, деректердегі қайшылықтарды көрсетуге тырысамыз.

Құрманғазы қай жылы дүниеге келген?

Әдебиетте Құрманғазының туған жылына қатысты бірнеше дата кездеседі: 1806, 1818 және 1823. Ахмет Жұбанов күйшінің шәкірттері мен замандастарының мәліметтеріне сүйеніп, 1818 жылды көрсеткен. Кейінгі зерттеулерде архивтік деректер негізінде 1823 жыл алға шықты. Өлкетанушы Мақсат Жолжан Астрахань архивінен 1882 жылы Құрманғазының жасы 59-да екенін көрсететін құжат тапқан. Осыған қарағанда, күйші 1823 жылы туған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл мәселе толық шешілген жоқ, өйткені бұрынғы басылымдарда 1806 және 1818 жылдары кеңінен қолданылған.

Туған жері қайда?

Құрманғазының туған жері туралы екі негізгі нұсқа бар. Біріншісі – Батыс Қазақстан облысының Жаңақала ауданындағы Жиделі, екіншісі – Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы Жиделі. Энциклопедиялық деректерде көбінесе Бөкей хандығындағы Жиделі көрсетіледі. Алайда «Жиделі» атауы бірнеше жерде кездеседі, бұл дауды күрделендіреді. Өтепберген Әлімгереев Құрманғазы Атырау облысындағы Жиделі құмында туған деп есептейді. Тарихи әкімшілік шекаралардың өзгеруі мәселені одан сайын қиындатады.

Қанша күй шығарған?

Құрманғазы мұрасы туралы айтқанда «60-тан астам күй» деген сан жиі кездеседі. Бірақ бұл – бүгін белгілі мұраның көлемі, ал күйшінің шығарған күйлерінің нақты саны белгісіз. Күйлер ауызша-аспаптық дәстүр арқылы тарағандықтан, олардың бірнеше нұсқасы болуы мүмкін. Мысалы, «Адайдың» үш нұсқасы белгілі. Сондықтан «60-қа жуық» деген санды абсолютті көрсеткіш ретінде емес, бүгінгі таңдағы белгілі мұраның көлемі ретінде қабылдаған жөн.

«Адайдың» шығу тарихы қандай?

«Адай» – Құрманғазының ең танымал күйлерінің бірі, бірақ оның шығу тарихы туралы бірнеше нұсқа бар. Бір әңгіме бойынша, күйші Маңғыстауда Ақмаңдай есімді домбырашы қызбен күй тартысқанда «Адайды» шығарған. Тағы бір нұсқада күй Исатай-Махамбет көтерілісіне қатысқан адай батырларына арналған. Ақселеу Сейдімбектің айтуынша, бұл күй Құрманғазы ынтық болған Адай қызының қайтыс болуына байланысты шығарылған жоқтау күйі. Осы нұсқалардың қайсысы шындыққа жақын екені әлі анықталмаған.

«Сарыарқа» қай жерге арналған?

«Сарыарқа» – Құрманғазы шығармашылығының шыңы саналатын күй. Оның шығу тарихы көбінесе күйшінің Сібірден қашып келе жатқан жолымен байланыстырылады. Алайда Ахмет Жұбанов күйлердің хронологиялық тәртіппен жазылмағанын, сондықтан нақты уақытын анықтау қиын екенін ескерткен. «Сарыарқа» атауының өзі де тар географиялық мағынада емес, қазақтың кең даласын білдіруі мүмкін. Бүгінде Ақтөбе облысында Сарыарқа деген жер бар, бірақ күйдің сол жерге арналғаны туралы нақты дерек жоқ.