Тоқаев Ереванда биоалуантүрлілікті сақтау жөнінде бастамалар ұсынды

Ереванда COP17 аясында өткен Биоалуантүрлілік бойынша көшбасшылар саммитінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның экологиялық саясатындағы басымдықтарды атап, табиғатты қорғау, табиғи ресурстарды сақтау және цифрлық технологияларды пайдалану жөнінде бірқатар бастама көтерді.

Мемлекет басшысы ұсынған бастамалар қатарында «Таза Қазақстан» жалпыұлттық акциясы, киік популяциясын қалпына келтіру тәжірибесі, қар барысын сақтау және Тұран жолбарысын тарихи мекеніне қайтару жобалары бар. Сондай-ақ сирек кездесетін жануарлар түрлерін қорғау жөніндегі халықаралық қор құру, БҰҰ-ның Биологиялық әртүрлілік туралы конвенциясы Хатшылығының өңірлік кеңсесін Алматыда орналастыру және жасанды интеллект мүмкіндіктерін экологиялық зерттеулерге пайдалану ұсыныстары айтылды.

Осы бастамалардың қоғамдық маңызы, Қазақстанның экологиялық дипломатиясын дамыту перспективалары және цифрлық технологиялардың табиғатты қорғау ісіндегі рөлі туралы Қоғамдық саясат институтының бас сарапшысы Ақбота Әлібекпен әңгімелестік.

— Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ереванда өткен COP17 аясындағы Биоалуантүрлілік бойынша көшбасшылар саммитінде сөйлеген сөзі Қазақстанның жаһандық экологиялық күн тәртібіндегі ұстанымын айқындай түсті. Мемлекет басшысының табиғатты қорғау мәселесін халықаралық ынтымақтастықпен және ұзақмерзімді қауіпсіздікпен сабақтастыра қарастыруын қалай бағалайсыз?

— Президенттің сөзінде, ең алдымен, экологиялық саясатқа деген көзқарастың өзгеруіне назар аударар едім. Қоршаған ортаны қорғау мәселесі экономиканың тұрақтылығымен, азық-түлік қауіпсіздігімен және халықтың өмір сүру сапасымен тығыз байланысты. Су қоры азайып немесе жайылымдар тозып жатса, оның салдарын фермерлер, кәсіпкерлер мен шағын қалалардағы отбасылар да сезінеді. Ал мемлекет деңгейінде мұндай проблемалар бюджет шығындарына, жұмыспен қамтуға және көршілес елдермен қарым-қатынасқа әсер етеді.

Бұл мәселенің Қазақстан үшін өзектілігі ерекше. Еліміз трансшекаралық өзендердің жай-күйіне тәуелді, шөлейттену проблемасымен бетпе-бет келіп отыр және Каспий теңізі деңгейінің төмендеуін байқап отырмыз. Бұған Каспийдегі экологиялық өзгерістердің балық шаруашылығына, жағалаудағы елді мекендерге және көлік инфрақұрылымының жұмысына әсерін мысал ретінде келтіруге болады. Сондықтан Каспий теңізінің экожүйесін сақтау оған жағалаулас барлық мемлекеттердің келісілген іс-қимылын талап етеді.

Бұл ретте дипломатиялық ұстанымның маңызы ерекше. Экологиялық мониторинг жүргізу, деректер алмасу және су ресурстарын қорғау бағытындағы бірлескен шараларды үйлестіру елдер арасындағы диалогты нығайтып, ортақ экологиялық міндеттерді шешуге жол ашады. Халықаралық деңгейде ұсынылған бастамаларды нақты бағдарламалармен сабақтастырып, оларды іске асыруға қажетті ресурстарды, жауапты тараптарды және нәтижелерді бағалау тетіктерін айқындау экологиялық ынтымақтастықтың тиімділігін арттыра түседі.

Менің ойымша, экологиялық дипломатияның нәтижелілігі қабылданған шешімдердің елдің экологиялық қауіпсіздігін нығайтуға, халықтың әл-ауқатын арттыруға және экономикалық тұрақтылықты сақтауға қаншалықты ықпал ететінімен өлшенеді.

— Мемлекет басшысы «Таза Қазақстан» жалпыұлттық акциясы экологиялық тазалық аясынан шығып, азаматтардың дүниетанымы мен өмір салтына ықпал ететін идеологияға айналып келе жатқанын атап өтті. Бұл бастаманың қоғамдық санаға әсері мен елдегі экологиялық мәдениетті қалыптастырудағы саяси маңызын қалай бағалайсыз?

— Социологиялық тұрғыдан алғанда, «Таза Қазақстан» бастамасының маңызды қыры – азаматтардың бір реттік қоғамдық акцияға қатысуы арқылы тазалықты күнделікті өмір салтына айналдыру мүмкіндігі. Адамдардың мінез-құлқына айналасындағы ортаның үлгісі, қоқыс жәшіктері мен қалдықтарды жинауға арналған орындардың қолжетімділігі, қоғамдық кеңістіктердің жай-күйі және ортақ ережелердің сақталуы әсер етеді. Көршілер, әріптестер мен достар тазалықты ортақ құндылық ретінде ұстанған сайын, қоғамда қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарау мәдениеті қалыптасады. Азаматтардың осындай ортақ бастамаларға қатысуы қоғамдық сенімді нығайтып, ұжымдық жауапкершілік сезімін арттыруға ықпал етеді.

Осы тұрғыдан алғанда, жастардың жаппай қатысуы ерекше мәнге ие. Мәселен, «Әділет» партиясының жастар қанаты Астана – Өскемен бағыты бойынша «Таза Qazaqstan» ROAD-эстафетасын өткізіп жатыр. Жарияланған мәліметтерге сәйкес, акция шамамен 1 800 шақырым жолды және төрт облысты қамтиды. Эстафетаға бес мыңға жуық қатысушыны тарту жоспарланған. Ақмола және Павлодар облыстарының аумағында осы уақытқа дейін шамамен 40 тонна қоқыс жиналған. Қатысушылар жол бойындағы аумақтарды тазалап, елді мекендердің тұрғындарымен кездеседі. Бұл бастаманың маңызы – қоғамдық кеңістіктерді абаттандырумен қатар, тұрғындардың экологиялық мәдениетін дамытуға және қоршаған ортаны қорғауға деген ортақ жауапкершілігін арттыруға мүмкіндік беруінде. Әсіресе, жол бойындағы аумақтарды таза ұстау қоршаған ортаның жай-күйіне, жергілікті елді мекендердің көркіне және табиғи ресурстарды сақтауға тікелей әсер етеді.

Сонымен қатар мұндай бастамалардың ұзақмерзімді нәтижесі де маңызды. Акциядан кейін қоғамдық аумақтардың тазалығын сақтау, қалдықтарды жинауға қолайлы жағдай жасау және жергілікті тұрғындардың экологиялық бастамаларға тұрақты қатысуы оң өзгерістердің жалғасуына жол ашады. «Таза Қазақстанның» қоғамдық маңызы да осында: азаматтық жауапкершілік күнделікті дағдыға айналып, мемлекеттік органдар, партиялар мен қоғамдық бірлестіктер тұрғындардың нақты қажеттіліктері төңірегінде бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік алады. Бастаманың тұрақты нәтижесі экологиялық әдеттердің күнделікті өмірде орнығуынан, қоғамдық кеңістіктердің тазалығы мен тұрғындардың қоршаған ортаны қорғауға белсенді қатысуынан көрініс табады.

— Қазақстанда киік популяциясының 2003 жылғы 21 мыңнан биылғы көктемде 4,7 миллионға дейін өсуі, сондай-ақ қар барысын сақтау және Тұран жолбарысын тарихи мекеніне қайтару бағытындағы жұмыстар табиғатты қорғау саласындағы нақты нәтижелерді көрсетеді. Мемлекет басшысының осы бастамаларды халықаралық деңгейде таныстыруы Қазақстанның экологиялық дипломатиясын дамытуға және елдің халықаралық беделін нығайтуға қалай ықпал етеді?

— 2003 жылы 21 мың болған киік санының 2026 жылдың көктемінде 4,7 миллионға жетуі Қазақстанда сирек кездесетін жануар түрін қалпына келтіру бағытында нақты нәтижелерге қол жеткізілгенін көрсетеді. Бұл жетістік халықаралық қауымдастықтың назарын аударып отыр. Өйткені оның негізінде жануарлардың мекен ету ортасын қорғау, браконьерлікке қарсы күрес және ұзақ жылдар бойы жүргізілген ғылыми бақылаулар жатыр. Мұндағы тағы бір маңызды жайт – әлемдегі киік популяциясының шамамен 98 пайызы Қазақстан аумағында шоғырланған. Бұл деректі Мемлекет басшысы да атап өтті.

Сонымен қатар табиғатты қорғау саласындағы жетістіктер жаңа міндеттерді де алға тартады. Жануарлар санының жылдам өсуі кейбір жайылымдарға түсетін жүктемені арттырып, ауыл шаруашылығы өндірушілерінің мүдделеріне әсер етуі мүмкін. Сондықтан жануарлар санын дәл есепке алу, олардың көші-қон бағыттарын зерттеу және келтірілген залалды реттеу тетіктерін жетілдіру маңызды. Қазақстанның халықаралық деңгейдегі тәжірибесі табиғи байлықты сақтаумен қатар, осы үдерісте туындайтын экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелерді тиімді басқару қабілетімен де бағаланады.

Қар барысын сақтау және тұран жолбарысын тарихи мекеніне қайта жерсіндіру жобаларының өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл бағыттарда жануарлардың тіршілік ету ортасының жай-күйі, қорек қоры, ғалымдардың қатысуы және ұзақмерзімді қаржыландыру мәселелері айрықша маңызға ие. Әсіресе, жануарларды тарихи мекеніне қайта жерсіндіру бағдарламасының басталуы мен тұрақты популяцияның қалыптасуы екі түрлі кезең екенін қоғамға түсіндіру қажет. Халықаралық серіктестер үшін ғылыми негізделген әдістемелер, тексерілген деректер және жинақталған тәжірибемен бөлісуге дайындық маңызды. Мемлекет басшысының Еревандағы сөзі Қазақстанның сирек кездесетін жануар түрлерін сақтау бағытында жинақтаған тәжірибесін халықаралық қауымдастыққа таныстыруға және осы саладағы халықаралық талқылауларға белсенді қатысуына мүмкіндік береді.

— Президент Қазақстанның Халықаралық сирек түрлерді қорғау және биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі қор құру бастамасын ұсынып, Биоалуантүрлілік жөніндегі конвенция Хатшылығының өңірлік кеңсесін Алматыда орналастыруды қолдауға шақырды. Бұл ұсыныстар Қазақстанның халықаралық экологиялық ынтымақтастықтағы рөлін күшейтуге және Орталық Азиядағы табиғатты қорғау бастамаларын үйлестіруге қандай мүмкіндік береді?

— Президенттің ұсыныстары халықаралық табиғат қорғау саласындағы ынтымақтастықты одан әрі дамытуға, тұрақты қаржыландыру тетіктерін жетілдіруге және қатысушылар арасындағы үйлесімді жұмысты нығайтуға бағытталған. Сирек кездесетін жануар түрлерін қорғау жөніндегі халықаралық қор бірлескен ғылыми зерттеулерді қолдауға, жануарлар популяциясына мониторинг жүргізуге, олардың мекен ету ортасын қалпына келтіруге және білікті мамандар даярлауға жаңа мүмкіндіктер ашар еді. Бұл ретте қордың қаржыландыру көздерін айқындау, жобаларды іріктеу өлшемдерін белгілеу және олардың нәтижелілігін бағалау тетіктерін қалыптастыру бастаманың тиімді жүзеге асуына негіз болады.

БҰҰ-ның Биологиялық әртүрлілік туралы конвенциясы Хатшылығының өңірлік кеңсесін Алматыда орналастыру туралы ұсыныстың да институционалдық маңызы зор. Бұл Қазақстанның Орталық Азиядағы ғылыми зерттеулер мен табиғатты қорғау саласындағы өңірлік күн тәртібін қалыптастыруға белсенді қатысуына жол ашатын экологиялық дипломатия алаңына айналуы мүмкін. Алматының жоғары оқу орындары, ғылыми орталықтары және халықаралық кездесулер өткізуге қолайлы мүмкіндіктері мұндай бастаманы жүзеге асыруға негіз бола алады. Өңірлік кеңсе тиісті өкілеттіктер аясында Орталық Азия мемлекеттері арасында ғылыми деректер алмасуға, тәжірибе бөлісуге және табиғатты қорғау бағытындағы бірлескен жобаларды әзірлеуге ықпал етер еді. Мәселен, қар барысын сақтау бірнеше мемлекеттің аумағында үйлестірілген іс-қимылды талап етеді. Ал су экожүйелерінің жай-күйін бағалау үшін мониторинг жүргізудің ортақ тәсілдерін қалыптастыру маңызды.

Дипломатиялық тұрғыдан алғанда, Қазақстан үшін халықаралық ынтымақтастық қағидаларын әзірлеуге қатысу және отандық ғалымдардың халықаралық зерттеу жобаларына кеңінен араласуына мүмкіндік жасау айрықша мәнге ие. Ұсыныстарды іске асыру Конвенцияға қатысушы тараптардың шешімдеріне, қаржыландыру тетіктеріне және құрылатын құрылымдардың қызмет аясына байланысты болады. Сондықтан олардың нәтижелілігін бағалауда жүзеге асырылған жобалардың саны, тартылған қаржы көлемі және өңірлік экологиялық деректердің сапасы маңызды өлшемдер болмақ. Бұл көрсеткіштер халықаралық ынтымақтастықтың нақты нәтижелерін бағалауға және Қазақстанның табиғатты қорғау саласындағы өңірлік бастамаларын одан әрі дамытуға мүмкіндік береді.

— Мемлекет басшысы биоалуантүрлілікті сақтау ісінде жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды кеңінен қолдануды ұсынып, Астанадағы Alem.AI халықаралық жасанды интеллект орталығының әлеуетін бірлескен ғылыми зерттеулерге пайдалануға назар аударды. Президенттің экологиялық саясатты цифрлық трансформациямен ұштастыруы Қазақстанның инновациялық даму бағыты мен халықаралық ғылыми ынтымақтастығына қандай жаңа мүмкіндіктер ашады?

— Жасанды интеллектіні экология саласында қолдану Қазақстан үшін ерекше перспективалы бағыттардың бірі. Еліміздің аумағы кең болғандықтан, қоршаған ортаның жай-күйін қашықтан бақылау және табиғи ресурстарды тиімді зерттеу үшін заманауи цифрлық технологиялардың маңызы зор. Спутниктік суреттер өсімдік жамылғысы мен су айдындарындағы өзгерістерді бақылауға, фототұзақтар сирек кездесетін жануарлар түрлерін зерттеуге, ал үлкен көлемдегі деректерді автоматты түрде талдау табиғи үдерістердің заңдылықтарын жедел анықтауға мүмкіндік береді. Мәселен, спутниктік ақпарат пен жердегі бақылау нәтижелерін ұштастыру арқылы жайылымдардың жай-күйін бағалап, жануарлардың мекен ету ортасындағы өзгерістерді ерте кезеңде анықтауға болады.

Сонымен қатар жасанды интеллект жүйелерінің тиімділігі бастапқы деректердің сапасына тікелей байланысты. Жануарлар саны немесе су айдындарының жай-күйі туралы нақты әрі сенімді ақпарат болжамдардың дәлдігін арттырады. Осы тұрғыдан алғанда, Alem.AI орталығының халықаралық зерттеулерге қатысуын экологтар, биологтар, геоақпараттық жүйелер мамандары және бағдарламалық шешімдерді әзірлеушілер арасындағы ғылыми ынтымақтастықпен ұштастыру маңызды. Деректерді сақтау мен алмасудың ортақ қағидаларын қалыптастыру және зерттеу нәтижелерін табиғи ортада тексеру де алынған ақпараттың сенімділігін арттыруға ықпал етеді.

Бұл бағыт Қазақстан үшін қолданбалы ғылымды дамытуға және жаңа кәсіби құзыреттерді қалыптастыруға да мүмкіндік береді. Егер цифрлық шешімдер қорықтар, ұлттық парктер, аграрлық қызметтер мен су ресурстарын басқару органдарының жұмысында кеңінен қолданылса, отандық университеттер мен технологиялық компаниялар үшін нақты зерттеу міндеттері мен жаңа жобаларға жол ашылады. Мұндай ынтымақтастықтың нәтижелілігін бірнеше көрсеткіш арқылы бағалауға болады: экологиялық қауіптерді анықтау жеделдігі, мониторинг дәлдігінің артуы және алынған деректердің басқарушылық шешімдердің негізділігін қамтамасыз етуге қосқан үлесі. Осылайша, жасанды интеллектіні экология саласына енгізу табиғатты қорғау жұмыстарын жетілдіруге, ғылыми әлеуетті нығайтуға және отандық технологиялық шешімдерді дамытуға серпін бере алады.