Қайтарылған 1,1 трлн теңге қайда жұмсалуда?
Қазақстанда заңсыз активтерді қайтару жұмыстары жүріп жатыр. 1,154 трлн теңге қайтарылып, ол әлеуметтік нысандарға жұмсалуда.
2023 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев заңсыз активтерді мемлекет меншігіне қайтару туралы заңға қол қойғаннан бері, Бас прокуратура жанындағы комитет заңсыз иемденілген қаржыны анықтаумен айналысып келеді. Осы уақыт ішінде мемлекетке 1,154 триллион теңгенің активі қайтарылған.
Бас прокуратураның мәліметінше, 2024 жылы 302,581 млрд теңге, 2025 жылы 773,776 млрд теңге, ал биыл 77,712 млрд теңге көлемінде заңсыз актив мемлекет меншігіне өткен. Қайтарылған активтердің құрамында ақша (1,044 трлн теңге), жылжымайтын мүлік (75,712 млрд теңге), компаниялардағы үлестер (12,16 млрд теңге), жер учаскелері (19,243 млрд теңге) және өзге де активтер (2,953 млрд теңге) бар.
Заңсыз активтерді қайтару процесі екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде Бас прокуратура мен Арнайы комиссия активтерді анықтап, қайтару жолдарын белгілейді. Екінші кезеңде «Қайтарылған активтерді басқару компаниясы» ЖШС мен Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті активтерді басқарып, сатудан түскен қаражатты Арнайы мемлекеттік қорға аударады.
Заң ғылымдарының докторы Марат Бәшімовтің пікірінше, қайтарылған активтерді басқару қиындықтар туғызады. Ол мүліктерді күтіп ұстау қосымша шығынды қажет етеді, ал шетелдегі активтерді қайтару халықаралық сот процестеріне байланысты ұзаққа созылуы мүмкін. Дегенмен, цифрландыру мен ашықтық бұл мәселеде маңызды рөл атқарады.
«Қайтарылған активтерді басқару компаниясы» ЖШС бас директоры Қуанышбек Мұқаштың айтуынша, сот шешімінен кейін активтер мемлекет меншігіне өтіп, ақшалай қаражат тікелей Арнайы мемлекеттік қорға аударылады. Ал жылжымайтын мүлік пен басқа да активтер компанияның басқаруына беріліп, e-Qazyna электрондық сауда алаңы арқылы сатылады. Сатудан түскен қаражат та Арнайы қорға бағытталады.
Арнайы мемлекеттік қордан бүгінгі күнге дейін 466 әлеуметтік нысанның құрылысы мен жөндеуіне 617,698 млрд теңге бөлінген. Оның ішінде сумен қамту саласында 235, медицина саласында 190, білім беру саласында 17, инфрақұрылым саласында 11, көлік саласында 7 және спорт саласында 6 нысан бар. Бас прокуратураның дерегінше, 349 нысан пайдалануға берілген.
Қаражат бөлуді Республикалық бюджет комиссиясы жүргізеді. Ең көп қаржы Шығыс Қазақстан облысына (78,998 млрд теңге), Солтүстік Қазақстан облысына (69,478 млрд теңге) және елордаға (64,725 млрд теңге) бағытталған. Қаражаттың жұмсалуы қатаң бақылауда, ал ақпарат ресми сайттарда жарияланып отырады.
Қазіргі уақытта қайтарылған активтер есебінен 102 әлеуметтік нысанның құрылысы жүріп жатыр, оған 365,4 млрд теңге бөлінген. Жыл соңына дейін 93 нысанды іске асыру жоспарланған. Қайтарылған активтердің тиімділігі олардың көлемімен емес, халықтың әлеуметтік жағдайына әсерімен өлшенеді.
